Во овој текст ќе објасниме што се случува во нашиот нервен систем за време на физичка активност, што го предизвикува чувството на еуфорија при вежбање и дали вежбањето може да предизвика зависност.

Ендорфините се ендогени опиоиди што се ослободуваат од хипофизата; се смета дека тие предизвикуваат аналгезија (намалување на болката), поттикнуваат еуфорија и имаат улога во системот за наградување во мозокот. Иако се откриени во средината на 70-тите години на минатиот век, улогата на ендорфините е опширно проучувана, но сепак останува енигма во областа на физиологијата. И покрај тоа што поминаа три децении, научниците сè уште бараат јасни одговори на прашањата зошто телото произведува ендорфини и како овие пептиди функционираат во централниот нервен систем. Терминот „ендорфин“ потекнува од два збора – „ендоген“ (внатрешен, што потекнува од внатре) и „морфин“ (соединение со ефекти слични на опијатите) – бидејќи овие хормони делуваат слично на морфинот во рамките на природниот систем на опијати во телото (McKim, 2003).
Ендорфините се ослободуваат од хипофизата и навлегуваат во циркулаторниот систем. Невроните што произведуваат ендорфини се наоѓаат главно вентромедијално, во јадра кои комуницираат со хипоталамусот и лимбичкиот систем (Oswald & Palica, 2004).
Постојат докази дека ендорфините можат да дејствуваат во интеракција со други невротрансмитери, влијаејќи на дополнителното ослободување на норадреналин, допамин и ацетилхолин. Ова веројатно се случува преку модулација (измена) на рецепторите за други невротрансмитери, кои се наоѓаат на мембраните (McKirri, 2003).

Вежбањето може да го зголеми лачењето на ендорфини
Многу студии ја истражувале врската помеѓу вежбањето и лачењето на ендорфини, разгледувајќи ја улогата на овие пептиди во еуфоријата предизвикана од вежбање, како и во намаленото доживување на болка (Farrell, 1985; Goldfarb et al., 1987; Goldfarb et al., 1998; Langenfeld et al., 1987; Probadaju et al., 1993). Ендорфините често се поврзуваат со чувството на еуфорија познато како „еуфорија на тркачот“ (англиски: *runner’s high*) – опуштена психолошка состојба што понекогаш се јавува за време на или по интензивна физичка активност, како што е трчањето (Probada et al., 1993).
Поради недоследните резултати од истражувањата, тешко е едноставно да се заклучи дека ендорфините што се ослободуваат за време на вежбањето предизвикуваат чувство на еуфорија кај секого. Дишман (Dishman, 1985) смета дека таканаречената „еуфорија на тркачот“ – еден вид транс – сè уште не е систематски и темелно документирана.
Слично на наодите поврзани со феноменот на еуфорија, резултатите од истражувањата за аналгетските (противболни) ефекти на ендорфините се исто така контрадикторни, што се должи на недоследностите во експерименталните методи и исходи. Во една студија (Farrell, 1985), учесниците кои истрчале 1,6 км носејќи товар од 1,2 кг – со темпо што самите го одбрале – пријавиле појава на првите знаци на болка значително подоцна. Аналгезијата – односно отсуството на чувство на болка – се намалила по примената на 2 мг налоксон (супстанца што се користи за неутрализирање на ефектите на опиоидите), додека доза од 10 мг целосно ги елиминирала аналгетските ефекти на опиоидите. Ова сугерира дека ендорфините, кои се ослободуваат за време на трчањето, можеби се одговорни за намаленото доживување на болката.
Сепак, овој експеримент не е повторен, а подоцнежните студии не го истражувале овој конкретен ефект. Недостатокот на слични дополнителни истражувања оневозможува да се утврди јасна врска помеѓу трчањето и аналгезијата. Клиничките студии што го испитувале нивото на ендорфини пред, за време на и по физичката активност, дале спротивставени резултати; некои покажуваат значителни промени, додека други не. Останува нејасно под кои точно услови доаѓа до зголемено лачење на ендорфини.
Можно е да е потребно достигнување или одржување на одредено ниво на интензитет – во однос на максималната потрошувачка на кислород; алтернативно, за да се поттикне физиолошкото ослободување на ендорфини, можеби е потребно одредено времетраење, одредено изминато растојание, па дури и изведување на специфични видови вежби. Ова останува нејасно.

Студијата на Goldfarb и сор. (1998) се совпаѓа со овие резултати; сепак, авторите тврдат дека е неопходно да се постигне одреден критичен интензитет на вежбање за да се стимулира зголемено лачење на ендорфини, а со тоа и да се зголеми нивната концентрација во плазмата. Спротивно на наодите на Goldfarb и сор. (1998), доказите од Farrell (1985) сугерираат дека зголемувањето на лачењето на ендорфини не зависи од интензитетот на вежбањето.
Goldfarb и сор. (1987) ги проценувале нивоата на ендорфини кај група учесници подложени на тест со возење велосипед, при што оптоварувањето се зголемувало на секои три минути сè додека учесниците не достигнале состојба на исцрпеност или својот аеробен капацитет (VO2max). Нивоата на ендорфини биле мерени пред, за време на и по вежбањето. Податоците добиени од мерењата на ендорфините значително варирале, што го отежнало утврдувањето и дефинирањето на прецизна поврзаност. Кај некои учесници, нивоата на ендорфини се зголемиле рано, кај други подоцна, додека кај трети воопшто немало зголемување. Иако севкупниот пораст на нивоата на ендорфини не се покажал како значаен при различните интензитети, истражувачите сепак утврдиле значајна разлика во нивоата на лачење на ендорфини. Сепак, големите варијации меѓу испитаниците може да укажуваат на индивидуални реакции на различни видови вежбање.
Иако постои голем обем на податоци за поврзаноста помеѓу ендорфините и интензитетот на вежбање, други истражувачи ја испитувале врската помеѓу ендорфините и различните видови вежбање – конкретно, разликите помеѓу трчањето и возењето велосипед. Langenfeld и сор. (1987) се обиделе да утврдат дали возењето велосипед или трчањето со интензитет од 60% од максималниот аеробен капацитет, во текот на одредено време (1 час), доведува до зголемување на нивоата на ендорфини, и доколку е така, кој вид на вежбање го предизвикува тоа. Иако било забележано зголемување на нивоата на ендорфини, статистичките анализи не покажале значајни ефекти кои би произлегле од тој пораст. Ова го отвора прашањето: ако интензитетот од 60% од максималниот аеробен капацитет бил недоволен за да предизвика значителен пораст на нивоата на ендорфини, можеби е потребно поголемо ниво на напор.
Всушност, Pierce и сор. (1993) потврдија дека е неопходен интензитет од 70% од аеробниот капацитет за да се постигне значително зголемување на нивото на ендорфини во крвната плазма.

Улогата на ендорфините во развојот на зависноста од вежбање
Се смета дека чувството на еуфорија, предизвикано од ослободувањето на ендорфини – што може да биде резултат на напорно вежбање – придонесува за развој на зависност. Иако е добро познато дека ендорфините предизвикуваат чувство на еуфорија, останува нејасно дали вежбањето навистина доведува до зголемено лачење на ендорфини. Понатаму, дури и ако вежбањето го поттикнува ослободувањето на ендорфини, постојат малку студии кои истражувале дали ова зголемено лачење игра улога во развојот на зависноста од вежбање.
Поединците кај кои е утврдена зависност од вежбање покажуваат обрасци на однесување и хормонски нивоа слични на оние што се забележуваат кај лицата зависни од алкохол или дрога.
Состојбата позната како зависност од вежбање го дефинира вежбањето како зависничко однесување, кое се карактеризира со силна потреба за често вежбање – дури и кога последиците се штетни за здравјето на поединецот, неговите семејни односи и личната благосостојба (Griffiths, 1997; Hausenblas and Downs, 2002; Loumidis and Wells, 1998).
Иако истражувачите укажуваат на поврзаност помеѓу интензивното вежбање и зголеменото ослободување на ендорфини, основните причини за зависноста од вежбање бараат дополнително истражување. Концептот на зависност од вежбање моментално не е признат во DSM-IV (Дијагностички и статистички прирачник за ментални нарушувања); сепак, неговото манифестирање преку одредени видови однесување – слично на алкохолизмот или зависноста од дрога – сугерира дека овој термин заслужува прецизна дефиниција.

Различни студии и анкети се разгледани со цел да се утврди степенот на зависност и интензитетот на потребата за вежбање.
Останува да продолжиме со следење на ваквите истражувања, за конечно да се открие врската помеѓу физичкото вежбање, ослободувањето на ендорфини – кои го намалуваат чувството на болка и предизвикуваат состојба на еуфорија – и крајниот исход: развивање зависност од вежбање.



