Ашваганда (*Withania somnifera*) е растение што традиционално се користи во ајурведата – форма на традиционална алтернативна медицина заснована на индиски принципи за природно лекување. Во последно време, растението стекнува сè поголема популарност во западниот свет, добивајќи ја титулата „кралица на ајурведските билки“.
Името го добила врз основа на две поврзаности со коњите: прво, фактот дека нејзиниот корен има мирис на коњ (на санскрит, *ashva* значи „коњ“, а *gandha* значи „мирис“); и второ, легендата според која растението им се давало на коњите за да им се вратат силата и виталноста.
Во ајурведската медицина, ашвагандата се класифицира како „Расајана“. Тоа значи дека станува збор за растение што помага во одржувањето на младоста, како ментално, така и физички. Ашвагандата содржи бројни корисни лековити соединенија, вклучувајќи лактони, алкалоиди, холин, масни киселини, аминокиселини и разни видови шеќери.
Иако за лековити цели се користат различни делови од растението – вклучувајќи ги коренот, семињата, па дури и плодот – коренот е убедливо најпроучуваниот дел и оној што најчесто се користи во додатоците во исхраната. Историски гледано, коренот од ашваганда се користел за лекување широк спектар на заболувања и состојби, како што се артритис, запек, несоница, стрес, гастроинтестинални проблеми, дијабетес, напади на паника и губење на меморијата.
Современата наука потврди бројни корисни ефекти врз здравјето на луѓето; следствено на тоа, ашвагандата денес се класифицира како „адаптоген“ – односно растение што го регулира метаболизмот кога телото е изложено на физички или ментален стрес, помагајќи му на тој начин да се справи со негативните последици од хроничниот стрес.
Меѓу научно потврдените дејства, докажано е дека ашвагандата помага во подобрување на мозочните функции, намалување на нивото на кортизол, намалување на стресот, ублажување на хроничните воспалителни процеси и слично. Поради тоа, нејзината примена е особено корисна кај состојби како што се Паркинсонова болест, деменција, губење на меморијата, болести поврзани со стрес (на пр. гастритис) и разни видови на рак.
Ашвагандата во голема мера ги должи позитивните ефекти што ѝ се припишуваат на исклучително високата концентрација на витанолиди што ги содржи. Витанолидите претставуваат група стероидни лактони за кои е докажано дека ги намалуваат хроничните воспалителни процеси во организмот, а во последно време се истражува и нивната улога во потиснувањето на растот на туморските клетки.
Стрес
Како што претходно споменавме, клучна карактеристика на ашвагандата е тоа што е адаптоген. Адаптогените најчесто се користат за ублажување на стресот и поддршка на здравјето на мозокот и надбубрежните жлезди, како и за справување со дисфункцијата на оската HPA (вклучувајќи ја интеракцијата и повратните јамки помеѓу хипоталамусот, хипофизата и надбубрежните жлезди).
Кортизолот игра главна улога во овој процес; познат како „хормон на стрес“, се лачи од надбубрежните жлезди како одговор на стресот и ниските нивоа на гликоза во крвта.
За време на хроничен стрес, нивоата на кортизол остануваат покачени подолги периоди, што доведува до бројни проблеми – вклучувајќи висок шеќер во крвта и изменета распределба на хранливи материи (едноставно кажано: помало зголемување на мускулната маса и поголема акумулација на маснотии). Истражувањата потврдија дека ашвагандата ги намалува нивоата на кортизол и го олеснува опуштањето и обновувањето на оската HPA.
Анксиозност
Истражување објавено во списанието *Phytomedicine* покажа дека ашвагандата има способност да го намали нивото на анксиозност благодарение на нејзиното смирувачко дејство врз мозокот. При споредба со лекот бензодиазепин, ашвагандата делувала на сличен начин, што укажува на тоа дека таа може да биде ефикасна во намалувањето на анксиозноста.
Главниот механизам на дејство е поттикнувањето на активноста на GABA (гама-аминобутерна киселина). GABA е главниот инхибиторен невротрансмитер во нашиот централен нервен систем, а ниското ниво на оваа супстанца се поврзува со анксиозност, епилепсија и хронична болка. Зголемената активност на GABA е поврзана со чувство на релаксација и смиреност, како и со подобар квалитет на сонот, а индиректно доведува и до значително подобрување на расположението.
Имунолошки систем
Ова е особено интересна тема, особено во време на пандемија. Неколку студии спроведени врз животни покажаа дека ашвагандата помага во намалувањето на хроничните воспалителни процеси во телото. Докажано е дека ашвагандата ја зголемува активноста на NK-клетките (т.н. клетки-убијци), кои се дел од имунолошкиот систем, активни се при разни инфекции и директно нè штитат од бројни патогени.
Исто така, познато е дека ашвагандата ги намалува маркерите на воспаление, како што е Ц-реактивниот протеин (CRP). Покрај тоа, постојат бројни студии врз животни кои докажуваат дека нејзината консумација доведува до значително зголемување на мобилизацијата и активацијата на перитонеалните макрофаги и фагоцити, како и до зголемена активност на ензимот лизозим.
Мозочни функции
Во последно време, најголем интерес предизвикува нејзината употреба како ноотропик, односно како средство за подобрување на когнитивните функции (лекови, додатоци во исхраната, супстанции и растенија што ги подобруваат когнитивните функции – како што се меморијата, креативноста, концентрацијата, мотивацијата итн.).
Студиите спроведени *in vitro* и врз животни укажуваат на тоа дека ашвагандата ги намалува проблемите поврзани со губењето на меморијата и другите мозочни функции предизвикани од повреди или дегенеративни болести.
Постојат повеќе предложени механизми на дејство:
Познато е дека ашвагандата го поттикнува растот на невритите, што, следствено, создава подобри услови за развивање бројни идеи и за појасно размислување.
Таа го зголемува производството на ацетилхолин во мозокот, со што се подобруваат меморијата и способноста за учење.
Поседува антиоксидативно дејство со кое ги штити нервните клетки од штетните ефекти на слободните радикали, а со тоа делува и невропротективно.
Дозирање и зачестеност
Дозата, зачестеноста и времето на земање на ашваганда зависат од вашата цел. Во научните истражувања не постои стандардизирана доза, но општата препорака е ашвагандата да се зема на следниов начин:
300 mg – 500 mg екстракт од корен на ашваганда, двапати дневно, со оброк.
Оваа доза може да се подели на помали количини; сепак, доколку претпочитате да ја земете целата доза одеднаш, најдобро време за тоа е со појадокот.
Кога треба да земате ашваганда?
Иако нејзините главни придобивки вклучуваат намалување на стресот, релаксација и подобрување на сонот, ашвагандата има благо стимулирачко дејство веднаш по консумирањето. Поради ова, генерално е најдобро да се избегнува нејзино земање непосредно пред спиење.
Таа е генерално безбедна за употреба; сепак, лицата со одредени здравствени состојби – како што се автоимуни болести (ревматоиден артритис, лупус, Хашимото болест, дијабетес тип 1), низок крвен притисок или чир на желудникот – како и бремените жени и жените што дојат, треба да избегнуваат нејзино земање.
Ако одлучите да ја испробате, уште една важна напомена: обрнете внимание на видот на суплементот што го купувате. Барајте производ што содржи само екстракт од корен, без други делови од растението.
