Селенот (Se) е есенцијален минерал кој во организмот е присутен во траги, но е од витално значење за животот и за нормалното функционирање на телото. Од медицински аспект, микроелементите (или елементите во траги) се супстанции што му се потребни на организмот во исклучително мали количини – помалку од 50 mg дневно. Од друга страна, недостатокот на овие елементи може да доведе до сериозни физиолошки нарушувања.
Иако е од витално значење за здравјето на луѓето, овој минерал бил откриен и признат како таков дури во 1970-тите години.
Просечниот организам на возрасен човек содржи приближно 20 mg селен, при што највисоките концентрации се наоѓаат во еритроцитите, бубрезите, црниот дроб, срцето, слезината и тестисите.
Во организмот, селенот е составен дел на околу 30 познати селенопротеини (важни антиоксидантни ензими); тој делува како антиоксиданс и ги штити многубројните телесни системи од оксидативно оштетување. Исто така, тој е составен дел на ензимот глутатион пероксидаза – трипептид кој претставува најважен антиоксидантен ензим во човечкото тело. Овој ензим е од суштинско значење за процесот на отстранување на водород пероксидот од организмот.
Покрај својата директна улога во антиоксидативната одбрана на организмот, селенот исто така:
го штити организмот од кардиоваскуларни и срцеви заболувања
го зајакнува имунолошкиот систем
го намалува ризикот од појава на разни видови рак, особено рак на дојка, желудник, грло и ректум
го штити организмот од токсичност предизвикана од тешки метали и од загадување на животната средина
го забавува стареењето и помага во борбата против артритис, Кронова болест, респираторни инфекции и многу кожни заболувања
игра значајна улога во функцијата на тироидната жлезда
има позитивно влијание врз машката плодност
ги засилува антиоксидативните ефекти на витамините А и Е
Природна достапност на селен
Содржината на селен во храната зависи од неговата концентрација во почвата. Тешко е да се внесе доволно селен само преку исхраната бидејќи почвата во повеќето европски региони е генерално многу сиромашна со селен; особено Централна Европа има најниско ниво на селен во почвата. Покрај тоа, голем дел од и онака ограничената количина на селен се губи при преработката на житариците, при што дури 80% од него се отстранува. Дури и кога нивото на селен во почвата е соодветно, сулфурот присутен во вештачките ѓубрива и киселите дождови ја попречува апсорпцијата на селен од почвата кај растенијата.
Како резултат на тоа, просечниот Европеец внесува помеѓу 25 и 48 микрограми селен преку исхраната. За споредба, просечниот Канаѓанец внесува помеѓу 100 и 200 микрограми. Внесот на селен низ Европа генерално бележи постојан пад и се спушта под препорачаната дневна доза од 65 микрограми (според *European Journal of Clinical Nutrition*).
Бразилските ореви се убедливо најбогатиот прехранбен извор на селен; еден единствен орев може да содржи и до 1.000 микрограми. Освен јаткастите плодови, најзначајни извори на селен за луѓето се намирниците од животинско потекло – како што се внатрешните органи (особено бубрезите и црниот дроб), морските плодови и месото – додека житариците и млечните производи се послаби извори. Овошјето и зеленчукот содржат само мали количини селен, со значаен исклучок на лукот, кој може да содржи и до 50 пати повеќе селен од сличните видови зеленчук. Дополнително, 10–45% од селенот се губи за време на процесот на готвење.
Најбогати извори на селен (просечни вредности во mg на 100 g храна):
Ракчиња и риба 0,030
Јајца 0,021
Житарици 0,019
Месо 0,014
Грав 0,004
Друг зеленчук 0,004
Овошје 0,003
Млеко, сирење 0,001
Препорачан дневен внес
Минималниот препорачан дневен внес на селен за возрасни се движи од 55 до 75 микрограми, во зависност од полот. На мажите им е потребен повеќе селен отколку на жените. За превенција и третман на болести, се препорачува внес од 100 до 200 мкг селен. Бидејќи почвата во поголемиот дел од Европа моментално е исклучително сиромашна со селен, најдобриот начин за негово внесување е преку витамински додатоци.
Во додатоците во исхраната, селенот се наоѓа и во органска (селенометионин) и во неорганска форма (натриум селенит и селенат). Селенометионинот е формата што природно се наоѓа во храната. Додека органскиот селен се апсорбира речиси целосно – често и до 90% – неорганскиот селен се апсорбира многу помалку ефикасно; сепак, тој останува во телото подолго време, што го прави подеднакво соодветна форма на селен за додатоци. Откако телото ќе ја достигне точката на заситеност, неорганскиот селен се излачува преку урината, додека органскиот селен се складира во ткивата.
Што се однесува до другите минерали, кадмиумот ја намалува искористливоста на селенот бидејќи делува како антагонист во телото. Се препорачува селенот да се зема заедно со витамин Е, бидејќи тоа го засилува неговото антиоксидативно дејство во организмот. Во случаи на недостаток на селен, витаминот Е може да спречи некои од клучните симптоми поврзани со тој дефицит. Витаминот А исто така ја поттикнува апсорпцијата на селен.
Последици од недоволен и прекумерен внес на селен
Изразениот недостиг на селен во организмот се поврзува со кардиомиопатијата „Кешан“ (зголемено срце и нарушена срцева функција, што се јавува кај деца) и со болеста на зглобовите „Кашин-Бек“ (заболување што ги зафаќа големите зглобови, односно остеоартропатија).
Овој проблем е особено карактеристичен за одредени региони во Кина и Русија, каде што почвата е исклучително сиромашна со селен. Недостиг на селен е забележан и кај пациенти што боледуваат од СИДА, астма, Даунов синдром и псоријаза. Селенот е исто така неопходен за раст и развој.
Недостигот на селен преку исхраната најчесто настанува поради несоодветна или еднолична исхрана во која нема доволно селен, поради одредени видови диети или поради долготрајна парентерална исхрана (парентералната исхрана подразбира внесување на сите неопходни енергетски и хранливи материи директно во крвотокот преку раствори).
Од друга страна, прекумерното консумирање селен (внесување повеќе од 5 mg дневно) може да предизвика токсични несакани ефекти, како што се опаѓање на косата, оштетување на ноктите и забите, дерматитис, апатија и прогресивна парализа. Акутното труење со селен кај луѓето се манифестира преку гастроинтестинални симптоми и невролошки знаци: предизвикува треска, забрзано дишење, гастроентеритис, миелитис, анорексија и смрт. Сепак, треба да се напомене дека селенот воопшто не е токсичен во терапевтски дози, па дури ни во дози што се двојно поголеми од терапевтското ниво.
Селен и малигни заболувања
Селенот е едно од најефикасните средства за одбрана на клетките од рак и се користи за таа цел уште од 1911 година. Ниту еден друг елемент во трагови не е толку ефикасен како селенот во спречувањето на ракот и уништувањето на малигните клетки. За оваа намена се користат дози поголеми од 200–300 микрограми – нивоа што ги надминуваат оние што вообичаено се применуваат за општа превенција.
Пред триесет години беше откриено дека зачестеноста на појава на рак е значително поголема во областите со почва сиромашна со селен, во споредба со областите каде што почвата е богата со селен. Различни студии покажаа дека недостатокот на селен и витамин Е го зголемува ризикот од појава на рак дури десеткратно. Доколку недостатокот на селен е проследен и со недостиг на други антиоксидантни витамини и минерали – како што се бета-каротен, витамините А и Е, бакар, цинк и манган – ризикот од развој на рак дополнително се зголемува.
Се чини дека селенот го штити организмот од рак на четири начини:
Селенот ги штити клетките од оштетувања предизвикани од слободните радикали на кислородот. Овие високореактивни соединенија создаваат пероксиди кои ја забрзуваат почетната фаза на ракот, во текот на која се формираат преканцерозни клетки.
Селенот ги ублажува мутагените ефекти на канцерогените материи; тоа значи дека разни хемикалии, вируси и зрачење предизвикуваат помало оштетување на генетскиот материјал во клетките.
Селенот ја инхибира репликацијата на вирусите што предизвикуваат рак. Селенот ја попречува делбата на клетките на ракот и го спречува нивното ширење низ ткивата.
И покрај бројните начини на кои делува селенот, не смее да се занемари постоењето на други фактори кои меѓусебно дејствуваат и придонесуваат за развојот на ракот.
Селен и срцето
Студиите покажаа дека ниските нивоа на селен во серумот се поврзани со фактори на ризик за коронарна срцева болест, како што се зголемена агрегација на тромбоцити, ниски нивоа на HDL-холестерол и промени на електрокардиограмот за време на физичка активност.
Лицата кои претрпеле акутен миокарден инфаркт често покажуваат недостаток на селен и витамини од групата Б. Други антиоксидантни супстанции – како што се витамините А, Ц и Е, како и минералот цинк – исто така можат да го заштитат срцето од исхемија и од оштетување при реперфузија.
Најдобри резултати се постигнуваат со користење комбинација од антиоксиданси растворливи во масти и антиоксиданси растворливи во вода. Истражувањата исто така покажаа дека лицата кои претрпеле срцев удар и оние со атеросклероза имаат значителни нивоа на липидни пероксиди (оксидирани масти) во крвта, што укажува на тоа дека ова може да биде фактор кој придонесува за проблемот.
