Терминот лумбоишијалгија — или ишијас — се однесува на болка предизвикана од притисок врз коренот на еден од главните нерви што излегуваат од ‘рбетниот мозок: ишијадичниот нерв (*nervus ishiadicus*). Оваа болка може да биде проследена со трнење, вкочанетост или слабост; таа започнува во долниот дел на грбот и се шири преку задникот кон бутот — по неговата предна, внатрешна, задна или надворешна страна — а може да продолжи и надолу по потколеницата, сè до стапалото.
Ишијадичниот нерв е најдолгиот и најдебелиот нерв во телото, со дебелина приближно колку палец. Тој е составен од пет помали нерви кои излегуваат од лумбосакралниот дел на ‘рбетот и се спуштаат надолу по ногата, каде што се разгрануваат во помали нерви што се шират низ бутот, пределот на коленото, потколеницата, стапалото и прстите на нозете.
Симптоми кои укажуваат на ишијас:
интензивна, остра болка во долниот дел на грбот која се шири надолу по ногата, минувајќи низ глутеалниот предел – понекогаш допирајќи сè до прстите на стапалото (ретко зафаќајќи ги двете нозе)
болка што се засилува при седење
чувство на печење или трнење по целата должина на ногата
слабост, вкочанетост или намалена контрола врз движењата на ногата
намалена способност за потпирање на ногата, што може да вклучува пареза (делумна парализа) на стапалото, како и нарушена или ограничена функција на стапалото
постојана болка која може да го отежне станувањето или одењето
Болката може да варира од повремена, умерена и непријатна, па сè до силна, постојана и речиси парализирачка. Состојбата може да се појави постепено или ненадејно. Иако симптомите можат да бидат многу изразени и болни, трајно оштетување на нервите настанува ретко.
Симптоми на ишијас кои бараат итна медицинска интервенција
Во ретки случаи, симптомите на ишијас можат толку брзо да се влошат, што станува неопходна хируршка интервенција.
Доколку ги почувствувате следниве симптоми, треба итно да побарате лекарска помош:
болка и други невролошки нарушувања кои се влошуваат, дури и ако не укажуваат јасно на оштетување на нервите (на пр. слабост);
симптоми што ги зафаќаат двете нозе (т.н. билатерален ишијас), придружени со проблеми со цревата или мочниот меур, може да укажуваат на синдром на „cauda equina“ (кој се карактеризира со мускулна слабост, губење на сетилноста во пределот на „седлото“ – делот што би бил покриен со јавачки панталони – и нарушена контрола врз мокрењето или празнењето на цревата).
Хируршки третман обично се препорачува четири до шест недели откако конзервативниот третман не дал резултат, а невролошките нарушувања напредуваат, под услов квалитетот на животот на пациентот да е значително нарушен.
Зачестеноста на ишијасот се зголемува во средните години. Ретко се јавува пред дваесеттата година; веројатноста нагло расте во средните години, а потоа нагло опаѓа по педесеттата година, поради што појавата на симптоми во подоцнежните години е прилично малку веројатна.
Честопати, ишијасот не е предизвикан од одредено движење или повреда, туку се развива во текот на подолг временски период.
Кај повеќето пациенти, состојбата се подобрува во рок од неколку недели (до 2 месеци), а симптомите обично се повлекуваат со примена на конзервативни методи на лекување. Сепак, во одредени случаи, болката предизвикана од притиснат нерв може да биде исклучително силна и онеспособувачка.
5-те најчести причини за ишијас
Најчеста причина за ишијас е зголемената физичка активност, иако понекогаш е невозможно да се утврди точната причина за болката. Можните причини вклучуваат компресија и воспалителни процеси во областа околу нервот.
Компресијата на нервот најчесто е предизвикана од:
1. Хернијација на диск
Хернијацијата на диск е состојба на ‘рбетот при која *nucleus pulposus* (желеобразното јадро на дискот) продира низ надворешниот слој (*annulus fibrosus*) – слично како кога полнењето би излегло од крофна. Болката во грбот или во некој од екстремитетите настанува бидејќи овој материјал притиска врз соседниот нерв (спинален нерв). Постојат два главни типа на оштетување на дискот: протрузија и пролапс.
Протрузијата на диск претставува деформација при која јадрото (*nucleus pulposus*) се поместува кон надворешниот слој (*annulus fibrosus*), но без негово целосно пукање. Пролапсот на диск – познат и како хернијација – настанува кога тој надворешен слој ќе пукне. Воспалението, кое претставува спонтана реакција на телото на иритација на нервот, доведува до дополнителен едем (оток). Ова ја проширува зоната на иритација – дури и надвор од опсегот на движење што веќе бил ограничен од првичната компресија на нервот – што пак влијае на текот и начинот на закрепнување и рехабилитација. Ишијасот најчесто е последица на хернијација на диск во лумбалниот (долниот) дел од ‘рбетот.
2. Дегенеративна болест на дисковите
Дегенерацијата на интервертебралниот диск е процес на стареење што настанува како резултат на акумулирани микротрауми и физички оптоварувања на кои телото е изложено во текот на животот. Ова е појава што не може да се спречи или избегне; сепак, соодветниот начин на живот може да помогне во забавувањето на овие дегенеративни промени. Ваквите промени можат да резултираат со болка во долниот дел на грбот и ишијас.
3. Спондилолистеза
Спондилолистезата е вид на нестабилност на ‘рбетот, која се карактеризира со поместување на еден пршлен нанапред во однос на пршленот што се наоѓа под него. Овој процес влијае и на интервертебралниот диск, кој под дејство на притисок и напнатост дегенерира, што дополнително создава притисок врз нервното ткиво. Најчесто се јавува на ниво на 4-тиот и 5-тиот лумбален пршлен или помеѓу 5-тиот лумбален и 1-виот сакрален пршлен.
Спондилолистезата не мора секогаш да биде пропратена со изразени симптоми; од друга страна, таа може да доведе до ишијас и силна болка.
4. Спинална стеноза
Спиналната стеноза е хронична дегенеративна состојба на ‘рбетот која доведува до стеснување на ‘рбетниот канал – просторот низ кој минуваат ‘рбетниот мозок и нервните корени. Најчесто се јавува во лумбалниот (долниот дел на грбот) и цервикалниот (вратниот) дел, иако може да го зафати и торакалниот (средниот) дел од ‘рбетот.
Симптомите на спинална стеноза се јавуваат како последица на дегенеративни промени на интервертебралните дискови и притисок врз нервните корени. Најчести симптоми се болка во едната или во двете нозе, вкочанетост, куцање, губење на чувството во нозете, губење на контролата врз мочниот меур или цревата, слабост во нозете и болка во долниот дел на грбот.
5. Пириформис синдром
Пириформис синдромот претставува состојба при која доаѓа до иритација или притисок врз проксималниот (горниот) дел на ишијадичниот нерв (*nervus ischiadicus*), додека тој минува низ или во близина на мускулот со крушевидна форма, познат како *musculus piriformis*. Ова предизвикува болка во колкот која се шири надолу по ногата. Иако ова не е вистинска радикулопатија, симптомите и болката во ногата се идентични со оние кај ишијасот, бидејќи нервот е изложен на иритација.
Други причини за ишијас
Покрај веќе споменатите примарни причини, до ишијас можат да доведат и неколку други состојби, вклучувајќи:
бременост
фиброзно ткиво
мускулно истегнување
тумори на ‘рбетот
инфекции во долниот дел на грбот
Како можете лесно да утврдите дали имате ишијас или некоја друга здравствена состојба? Еден од наједноставните тестови што можете да ги примените за да проверите дали страдате од ишијас е Ласеговиот знак (тест).
Овој тест се изведува додека пациентот лежи на грб, а лекарот се обидува да ја подигне неговата испружена нога од подлогата. Во нормални услови, ногата може безболно да се подигне до агол од 90 степени, при што пациентот чувствува само затегнување под коленото.
Меѓутоа, кај ишијас, подигнувањето на ногата предизвикува болка во грбот и долж правецот на ишијадичниот нерв во ногата. Кај едностран ишијас, болката е главно ограничена на зафатената нога. Кога постои значителен притисок врз нервниот корен, болката на зафатената страна може дополнително да се засили доколку се подигне здравата (незафатената) нога.
Тестот се смета за позитивен доколку аголот под кој може да се подигне ногата е помал од 90 степени; поради силен притисок врз нервниот корен, овој агол понекогаш може да изнесува само 10, 20 или 30 степени. Позитивен знак на Лазаревиќ (тест со подигнување на испружена нога) при агол поголем од 60 степени укажува на тоа дека притисокот не е тежок.
Третман за ишијас
Пред да се започне со каква било форма на терапија, од клучно значење е да се утврди основната причина за ишијасот. Дури тогаш може да се одреди соодветен план за лекување, бидејќи терапијата варира во зависност од специфичната природа на основната повреда или состојба.
Конзервативни методи
Конзервативните методи за лекување на ишијас нудат широк спектар на опции насочени кон намалување на болката предизвикана од притисок врз нервот. Обично се применува комбинација од неколку методи – заедно со физички вежби – за проблемот да се реши што е можно поефикасно и побрзо. Повеќето пациенти со ишијас добро реагираат на конзервативната терапија, поради што хируршка интервенција не е потребна. Одмор – само во почетната фаза кога болката е силна (најчесто во „Вилијамсова положба“, т.е. лежење на грб со свиткани колена и колкови).
Топли/ладни облоги – за време на акутната фаза, се користат топли или ладни (мраз) облоги за ублажување на болката, особено кога таа штотуку се појавила. Обично, облогата се става на болното место во траење од околу 20 минути на секои 2 часа (испробајте што ви помага повеќе). Лекови – вклучувајќи аналгетици (средства против болки), антиинфламаторни лекови и антиспазмолитици (средства за опуштање на мускулите).
Епидурални инјекции – за помош при намалување на воспалението.
Вежби, истегнување и физичка активност.
Физикална терапија.
Алтернативни методи
Покрај конвенционалните медицински процедури што рутински се користат во третманот на ишијас, одредени алтернативни терапевтски методи, исто така, покажуваат многу добри резултати во ублажувањето на болката поврзана со состојбата.
Трите најчести алтернативни методи се:
Киропрактика – Директната манипулација може да биде корисна за ишијас; сепак, важно е да се консултирате со квалификуван, професионален киропрактичар. Киропрактичарот се фокусира на поединечните пршлени на ‘рбетот, со цел да се обезбеди правилно усогласување на зглобовите.
Масажа – Кога мускулите на ‘рбетот се во спазам, масажата може да обезбеди моментално олеснување од резултирачката вкочанетост и напнатост. Се верува дека, слично како акупунктурата, масажата го активира ослободувањето на ендорфини.
Акупунктура – Докажано ефикасна за болки во грбот, се верува дека е корисна и за ишијас.
Терапија со вежби
Вежбањето е несомнено еден од најважните чекори во превенцијата и рехабилитацијата на лицата кои страдаат од болки во долниот дел на грбот и ишијас.
Програмата за вежбање треба да започне штом ќе се намали болката – дури и додека лицето е сè уште во кревет. Во почетокот, препорачливо е овие вежби да се комбинираат со други форми на третман, особено со масажа и физикална терапија.
Вообичаените вежби вклучуваат истегнување на грбот на простирка, а подоцна и вежби за зајакнување на стомачните мускули и мускулите на грбот. Покрај вежбите на простирка, високо се препорачуваат и вежби во вода, бидејќи водата го ослободува телото од тежината и притисокот. Пливањето со техника „краул“ или грбно пливање е особено корисно за ‘рбетот. Исто така, се препорачува и ротирање на телото во водата – прво налево, а потоа надесно; ова ефикасно и лесно ја ослободува напнатоста во пределот на ‘рбетот.
Терапијата и конкретните вежби за ишијас се прилагодуваат на секој поединечен пациент, во зависност од основното оштетување, како и од разни други фактори, како што се општата физичка состојба на пациентот, интензитетот на болката и друго.
